Tadeusz Różewicz
Biografia
Tadeusz Różewicz urodził się 9 października 1921 roku w Radomsku. Był synem Władysława (1886–1977) i Stefanii Marii z Gelbardów (1895–1957); rodzina miała żydowskie korzenie. Po I wojnie światowej rodzina przeprowadziła się z Osjakowa do Radomska i to tam Tadeusz dorastał, będąc czwartym z pięciorga dzieci: Bogumił, Eugeniusz, Janusz i Stanisław. Uczył się w Gimnazjum imienia Feliksa Fabianiego, gdzie uzyskał małą maturę; starszy brat Janusz zaszczepił mu miłość do literatury, a wspólne czytanie poprzedzające studia doprowadziło do fascynacji Leśmianem, Iłłakowiczówną i Przybosia. Młody Różewicz pisał również parodie czerpane z ich twórczości, publikowane w Czerwonych Tarczach.
W 1939 Tadeusz zaczął pracować jako goniec i magazynier w Kreishauptmannschaft w Radomsku, a następnie jako pracownik magistracki w kwaterunku prowadził ewidencję komornego. Następnie został uczniem stolarskim w Fabryce Mebli Giętych Thonet. Janusz Różewicz od początku wojny pracował w konspiracji i wciągnął brata do działalności. W 1942 Tadeusz został zaprzysiężony jako żołnierz Armii Krajowej (pseudonim Satyr). Szkolenie trwało pół roku, a w 1943 przeniesiono go do oddziałów leśnych. Walczył od 26 czerwca 1943 do 3 listopada 1944 na terenach powiatów radomszczańskiego, koneckiego, włoszczowskiego, opoczyńskiego i częstochowskiego. Pisał wiersze i prowadził pismo Czyn Zbrojny. Debiut literacki w tym okresie to Echa leśne (1944); tom składał się z wierszy, fraszek, humoresek, wywiadów i prozy poetyckiej w duchu patriotycznym, w którym pojawia się fascynacja Słowackim i Żeromskim.
W 1945 roku Tadeusz Różewicz ujawnił się w Komisji Likwidacyjnej. Trzy lata później został odznaczony Medalem Wojska Polskiego, a w 1974 Krzyżem Armii Krajowej.
Po wojnie Różewicz zamieszkał w Częstochowie, współtworzył tam środowisko inteligenckie, a następnie przeniósł się do Krakowa, gdzie kontynuował naukę na historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, choć studiów nie ukończył. Wstąpił do grupy Neoawangardy Krakowskiej i nawiązał przyjaźnie z Tadeuszem Kantorem, Jerzym Nowosielskim, Kazimierzem Mikulskim, Andrzejem Wróblewskim i Andrzejem Wajdą. Jego debiuty po wojnie – Niepokój (1947) i Czerwona rękawiczka (1948) – wywołały szok ówczesnej poezji. Różewicz wprowadził nowatorską wersyfikację, która stała się charakterystycznym „różewiczowskim” systemem. Wczesna powojenna poezja była ekspresjonistyczna i katastroficzna; krytycy zarzucali mu nihilizm i plagiatowanie zachodniej poezji, lecz jego twórczość była postrzegana jako przełom w duchu odbudowy po wojnie.
Awangarda Krakowska ukształtowała go jako twórcę, który wprowadzał nowe formy i język. Uważany jest za innowatora w poezji i dramaturgii, a jego Kartoteka zapoczątkowała nurt teatru absurdu w Polsce. Chociaż w dorobku pojawiały się kontrowersje, jego prace zrewidowały polską scenę literacką i teatralną.
W latach 60. Różewicz stał się kluczową postacią teatru absurdu; jego Kartoteka (1960) oraz inne utwory stały się fundamentem odnowy w polskim teatrze. Wprowadzał także koncepcję śmietnika i eksperymentował z postawami artystycznymi, tworząc między innymi teksty do postmodernizmu. Jego najważniejsze utwory, takie jak Zielona róża i Nic w płaszczu Prospera, łączyły elementy absurdu z nowymi formami poetyckimi. Napisał również Kartotekę jako rewolucyjny projekt teatralny i wprowadził język, który stał się punktem odniesienia dla teatrów absurdu na świecie.
W 1964 roku Różewicz podpisał list pisarzy polskich, protestujących przeciwko kolistowi 34, wyrażając protest przeciwko uprawianej na łamach prasy zachodniej oraz na falach dywersyjnej rozgłośni radiowej Wolnej Europy. W 1967 Przyboś zaatakował Różewicza, wywołując nagonkę. W 2008, po wydaniu tomu Nauka chodzenia, Różewicz otrzymał Europejską Nagrodę Literacką we Strasburgu, a następnie jako pierwszy został uhonorowany Silesiusem – nagrodą literacką dla literatury środkowoeuropejskiej i wschodniej.
W 2000 roku Różewicz otrzymał Nike za tom Matka odchodzi (1999). W 1999 Został laureatem Nagrody Literackiej im. Władysława Reymonta za całokształt twórczości. W 2017 ukazał się tom Wiersze i poematy z Twórczości 1946–2005, dokumentujący wieloletnią współpracę pisarza z miesięcznikiem Twórczość.
Życie prywatne i ostatnie lata
Latem 1949, z braku widoków na własne mieszkanie, przeniósł się z Krakowa do Gliwic i tam poślubił Wiesławę Kozłowską. W Gliwicach urodzili się ich synowie Kamil (1950) i Jan (1953). Jego żona zmarła 11 kwietnia 2024. Od 1968 do śmierci Różewicz mieszkał we Wrocławiu. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.
Różewicz tworzył już przed wojną; w 1944 wydał Echa leśne, a w 1947 Niepokój i w 1948 Czerwoną rękawiczkę. W 1950 opublikował Pięć poematów, a w 1961 Zieloną różę. W 1963 ukazało się Nic w płaszczu Prospera. Był autorem scenariuszy do dziewięciu filmów w reżyserii Stanisława Różewicza oraz współpracował z Kornellem Filipowiczem. Zmarł 24 kwietnia 2014 we Wrocławiu; pogrzeb odbył się 29 kwietnia 2014, a prochy złożono na cmentarzu przy kościele ewangelickim Naszego Zbawiciela w Karpaczu zgodnie z jego wolą.